ويتگنشتاين‌: فلسفه‌، يك‌ آموزه‌ نيست‌، بلكه‌ يك‌ فعاليت‌ است‌. ***
علی شريعتی: توحيد فقط‌ يك‌ ايده‌ي‌ كلامي‌ - اعتقادي‌ نيست‌، يعني‌ صرفاً به‌ اين‌ معنا نيست‌ كه‌ خدا يكي‌ است‌ و دوتا نيست‌. توحيد، تجلّيات‌ اجتماعي‌، تاريخي‌ و رواني‌ دارد. ***
بودا: شما بايد، خود بكوشيد؛ بودا فقط‌ راه‌ را مي‌آموزد.  ***
۰
جمعه ۲۹ دی ۱۳۹۶

هرمنوتیک امر سیاسی

سیدموسی دیباج
هرمنوتیک امر سیاسی
هرمنوتیک، امر سیاسی را چونان یک متن می‌بیند. بنابراین شامل وجوه طبیعی، ماوراءالطبیعی و شئون بینابینی و ذومراتبی انسانی است. عمل سیاسی هم وجه فرهنگی دارد و هم وجه طبیعی و چون انسانی است، باید متعالی باشد. بگذارید با ذکر مثالی، مفهوم عمل سیاسی را روشن کنیم، یک مثال خوب و روشن در این زمینه، جریان اعلام نشده ولیکن موجود و مؤثر هرمنوتیک عمل سیاسی پس از انقلاب است. در نقد عمل سیاسی چپ، انقلابیون مسلمان از هر طرف با ایده‌ها و اندیشه‌های مارکسیستی روبه‌رو بودند و به‌ناچار آنچه در عمل سیاسی چپ مقصود و مهم تلقی می‌شد در فهم -در این رابطه نباید گفت تفهم، زیرا واژه‌ی تفهم به معنی اعتباری و غیرِاصیل فهم اشاره دارد- آنان نیز مهم و قابل اعتنا جلوه می‌نمود.
تفصیل دادن در مفهوم متنی و هرمنوتیک متعالی امر سیاسی را برای زمان دیگری می‌گذاریم. در اینجا بگذارید ببینیم مبانی امر سیاسی هرمنوتیک هیدگری چیست؟ در نظر هیدگر فیلسوف آلمانی، دازاین یا موجود انسانی امکان خویش است. انسان است که تصمیم می‌گیرد باشد. امکان دازاین مقدم بر فعلیت اوست. اما آیا دازاین اجتماعی در عمل بالفعل سیاسی او تعریف نمی‌شود؟ چنانچه نحوه‌ی بودن دازاین، شامل توانایی انتخاب کردن در بین راه‌های ممکن گوناگون از بودن می‌شود، پس در عمل سیاسی مختار خویش که به فعلیت درآید شناخته و تعریف می‌شود. دازاین یا ما، تا آنجایی‌که اعمالی را انجام می‌دهیم که توسط هرکس دیگر نیز انجام‌شدنی است، نااصیل هستیم. اکثر اوقاتِ ما با کار و عمل نااصیل اشغال‌ شده است. البته حتی در عمل نااصیل نیز اصالتی نهفته است. زیرا گرچه من تصمیم‌های خود را به دیگران واگذار کرده‌ام، اما به‌نحو ضمنی این من هستم که به انجام همه‌ی این کارها مبادرت کرده‌ام. بی‌اصالتی عمل دازاین به این نیست که آن عمل صرفاً از برای دیگران است، بلکه بدین معنی است که دازاین با این عمل از هستی خویش فراتر می‌رود.
در برابر هیدگر پراگماتیسم یا مذهب اصالت عمل می‌گوید: باورها را رها نکن، اما جز در عمل به آن‌ها تسلیم مشو. آنچه باید بیش از یک باور، باور کنی همانا عمل است. این صرف مشروعیت عمل (و نه مشروعیت صرف عمل) است که یک باور یا نظریه‌ای را تأیید می‌کند و یا آن را انکار می‌دارد. اگر شرایط برای وقوع یک عمل باشد، این خود مستلزم پذیرش یک نظریه خواهد بود و چنانچه شرایط برای تحقیق و تجربه و کسب شناسایی عملی نبود، باید نظریه‌ی مزبور را کنار نهاد و به نظریه‌ی دیگری روی آورد که در عمل قابل تجربه و شناخت باشد. ویلیام جیمز در کتاب خود موسوم به اصالت عمل می‌گوید: عقیده چیزی جز اراده و عمل نیست. اعمال ما زمینه‌ی تحقق خواست‌ها و اراده‌هاست. پس آن عقیده‌ای صحیح و مشروع است که اراده‌ی ما را عملی سازد.
بدین‌گونه می‌توان گفت مشروعیت عمل سیاسی مقدم بر درستی و اتقان نظریه‌ی سیاسی است. به‌عقیده‌ی ویلیام جیمز، مشروعیت و درستی نهادها و سازمان‌های اجتماعی و دولت را از نتایج کار آن‌ها می‌توان تشخیص داد. می‌توان گفت شناخت مشروعیت اندیشه یا نظریه‌ی سیاسی هیچ‌گاه به انتها نمی‌رسد، مگر در عمل که می‌توان از طریق عمل، مصداق اندیشه‌ی سیاسی را سنجید و دریافت که آن اندیشه وعقیده تا چه اندازه مشروع، صحیح و بجاست. هرچه عمل سیاسی جاندارتر باشد، آن اندیشه و رأی و نظر نیز محق‌تر و مشروع‌تر است. آیا می‌توان این حکم را منطبق با دکترین سیاسی اسلامی تلقی کرد؟
دشوار به‌نظر می‌آید که صرف پیروزی عمل سیاسی و عمل برای نتیجه‌ی عملی را نشانه و علامت استواری یک عقیده‌ی سیاسی برشماریم. اجمالاً اینکه در دین مبین اسلام عمل هنگامی مشروعیت دارد که صِرف و پاک باشد و در غیرِاینصورت مشروع نیست. هر عملی را عمل صرف یا صرف عمل که عمل مؤمنانه است، نمی‌گویند. عمل صرف، بری از اهوا و آمال شخصی است و متمایل به این‌سو و آن‌سو نیست. البته آن عمل برای خداوند در هر سو می‌تواند باشد چراکه «اینما تولوا فثم وجه الله»، به‌شرط آنکه منشأ آن هوای نفس نباشد. چنین عمل پاکی به‌ هر حال پیروزمندانه است، همان‌گونه ‌که خداوند و رسول او و مؤمنین همواره پیروزند. البته نمی‌توان انکار کرد که هم صدق و راستی و هم کذب و نادرستی در ایمان و عقیده، در عمل مؤمن به آن عقیده آشکار می‌گردد و غیر از عمل، ملاک دیگری وجود ندارد تا ما تشخیص دهیم یک رأی و عقیده‌ درست و یا نادرست است.



 مقاله ی عمل سیاسی: ماهیت و مشروعیت، سیدموسی دیباج
Share/Save/Bookmark
نام شما

ایمیل شما
نظر شما *