کانون ايرانی پژوهشگران فلسفه و حکمت 11 دی 1396 ساعت 4:15 http://iptra.ir//faq/1945/تاریخ-ایران-مردم-حسابی-باز-نکرده-اند -------------------------------------------------- دکتر محمدعلی موحد؛ عنوان : در تاریخ ایران برای مردم حسابی باز نکرده اند -------------------------------------------------- ما ایرانیان در تاریخ سابقه ممتدی داشته ایم. اما تاریخی که برای ما نوشته اند، تاریخ شاهان و سلاطین و بزرگان است و تاریخ مردم نیست. ما پیش از اسلام هم خداینامه داشتیم در آن جا «خدای» به معنای شاه است و در واقع همان شاهنامه است. شاهنامه نویسی در میان ما همچنان امتداد پیدا کرده است. متن : در واقع ما دو نوع مناقب نویسی داشتیم. مناقب نویسی حول محور یک شخصیت می چرخد. آن شخص یا دارای قدرت مادی است و بر زندگی مردم و بر جسمشان حکومت می راند که سلطان یا شاه یا امیر یا ... است یا کسی است که بر روح یا ضمیر و خیال مردم حکومت می کند و نامش شیخ یا حکیم یا ولی است. در تاریخ های مذکور اگر خبر مردم هم آمده باشد، به صورت ناخواسته در نوشته های قدما و گزارش های تواریخ آمده است. مثلا بهترین تاریخی که در این زمینه در دست است، تاریخ بیهقی است که خیلی هم معروف است. البته تاریخ بیهقی تا حدودی درباره دایره حاکمه و میان دیوانیانی که برای هم پرونده درست می کنند افشاگری هایی هم دارد. اما در این تاریخ نیز از مردم یعنی کشاورز، بازرگان، صنعتگر، مردم روستا و ... خبری نیست. ما کتاب های دیگری نیز مانند حیات الاعیان داشتیم که به نخبگان اختصاص داشته است. ما تاریخ قضات، تاریخ کتاب(دبیران) و ... داریم، اما در این کتاب ها برای مردم حسابی باز نکرده ایم. منابع لازم این زمینه را باید در کتاب های دیگری که اسم تاریخ ندارند، جست. یعنی باید کوشید از اطلاعاتی که گرد می آید، زمینه ای برای تحقیقات بعدی فراهم کرد. البته یکی از منابعی که در جهت این زمینه سازی بسیار مهم است، سفرنامه ها هستند و در راس همه آن ها سفرنامه ابن بطوطه است که غنی ترین سفرنامه ها به لحاظ محتوا مبتنی بر اطلاعات مربوط به مردم و زندگی ایشان است. در این کتاب از ماتم، بزم، شادی، گورستان، مهمانی های بزرگ، انواع پوشاک و خوراک، خانقاه ها، مدارس ،روستاها، وسائل حمل و نقل، کاروان ها، اردوها و ... سخن می رود. این سفرنامه از این حیث بسیار غنی است. من در آن مقدمه به این مساله تاکید کرده ام که آنچه ابن بطوطه را نزد من برجسته می کند، اطلاعاتی است که راجع به اصناف یا توده مردم دارد. همچنین لازم است به تنها سفرنامه فارسی که از آن زمان در دست ما است، یعنی سفرنامه ناصرخسرو اشاره کنم. ما معمولا سفرنامه ناصرخسرو را به لحاظ ادبی می خوانیم و به سبک های ادبی و ... آن توجه می کنیم. خیلی هم اگر باریک بین باشیم، به آثار باستانی ای توجه می کنیم که ناصرخسرو دیده و توصیف کرده است. اما اطلاعات مربوط به مردم هم در این کتاب وجود دارد. کتاب های حسبه، آثاری راجع به قواعد و مقرراتی درباره اصناف مختلف مردم اعم از کشاورز و آموزگار و قاضی و تاجر و مسافر و رستوران چی و نانواها و دوا فروش ها و ... است. اما متاسفانه در این زمینه ما به فارسی کتابی نداریم. البته کسی که کتاب حسبه را نوشته، به خاطر مطالبی که من استنباط می کنم، ننوشته است. او برای کار خودش آن را نوشته است. مثلا جایی که می گوید اجازه ندهید در روزهای تعطیل زن ها در گورستان ها بساط کنند. آن را برای کار خودش نوشته و در واقع نهی از منکر می کند. اما ما از همین دستورالعمل متوجه می شویم که عادت چنین بوده که آدم ها واقعا این کار را می کردند. من خودم در باغ طوطی شاه عبدالعظیم این رسم را به خاطر دارم. بنابراین این نکات را به طور دقیق می توان از این کتاب ها دریافت و این ها زمینه ای برای تاریخ مردم می شود. برای این کار می توان از ادبیات و دیوان های شعر نیز بهره گرفت. مصاحبه مجله مردم نامه بادکتر محمد علی موحد