مولانا در نوار ويدئو
شادي آشفتهساز عشق نام نواري است ويدئويي ساختهي مؤسسهي برنامهسازي ديويد گروبين و تلويزيون امور اجتماعي:
Love's Confusing Joy (David Grubin productions and Public Affairs Television/ WNET, 1995).
اين برنامه در سال 1995م از مراسم شعرخواني كالْمن بارْكس در نيوجرسي (New Jersy) فيلمبرداري شد و شامل مصاحبهي بيل مُويِرْز (Bill Moyers) است كه جزو بخشي از سلسله برنامههاي زبان زندگي (Language of Life) در تلويزيون غيرتجارتي سراسر آمريكا به نمايش درآمد، و آن مصاحبه نيز در كتاب بيل مُويِرْز، به همين نام، انتشار يافت.
مدارا: تقويم به مولانا جلالالدين رومي، نام فيلمي است اثر فهمي گرجِكِر، كه فيلمنامهي آن را طلعت هالْمَن نوشته، وانِسا رِدگِريْو گفتار متن فيلم را خوانده، موسيقي آن از قدسي اِرگونِر (Kudsi Erguner) است، و اجراي برنامهي سماع را گروه مولويان غَلَطه برعهده داشتهاند، كه پيشتر از اين در آن باره سخن گفتيم. اين فيلم نيمساعته مقدمهاي است عالي براي آشنايي با مولوي و مولويان و چند تن از هنرمندان يا متفكران معاصريْ كه از آنان حمايت ميكنند. از درويشان چرخان چند برنامهي مستند نيز ساخته شده است. در سال 1973م، ديانا سيلِنتُو (Dianna Cilento) مراسم يادبود هفتصدمين سال درگذشت مولانا را در تركيه به صورت فيلم درآورد و نام آن را چرخيدن (Turning) گذاشت. پس از آن ژِرارد وِريكْرُويْسي (Geraard Vericruyssee) فيلم درويشان چرخان (Whirling Dervishes) را در سال 1978م ساخت كه نگاهي بود اجمالي بر مراسم سَماع در زمان حيات سليمان دَده. چند دهه بعد پِني وارد (Penny Ward) فيلمي ساخت به نام درويشان چرخاندن تركيه:
The Whirling Dervishes of Turkey (NY: World Music Institute, 1997).
اين فيلم مراسم سَماع را بسيار طولانيتر و در حالي نمايش ميدهد كه جلالالدين چلبي شيخ است و كبير هِلمينسْكي مثنوي ميخواند. اعضاي طريقهي مولوي آمريكا، آنان كه در نواحي شمالي آمريكا زندگي ميكنند نيز به اجراي سَماع ميپردازند، آنها نوار ويدئويي كوتاهي از مراسم چرخ زدن تهيه كردند كه در روز 27 آذر سال 1374ش / 17 دسامبر سال 1995م، در سياتِل، به يادبود شب درگذشت مولانا برگزار شد، و شيخ رهبري كنندهي آن جلالالدين لوراس بود. نام اين نوار را سَماع صفا (Sema of Peace) گذاشتهاند.
هنرپيشهي زن آمريكايي دِبْرا وينْگِر (Debra Winger) متولد سال 1955م نيز با خواندن گفتار برنامهي ويدئويي رومي: شاعر جان به اين ميدان وارد شده است:
Rumi: Poet of the Heart (San Anselmo, CA: Magnolia Films, 1998).
اين فيلم نيمهطولاني كه هايْدِن رِيْس (Haydn Reiss) آن را نوشته، و تهيهكنندگي و كارگرداني آن را نيز خود برعهده داشته، به هزينهي انجمن «ياران شعر» و «بنياد شعر ويتِر بايْنِر» (Witter Bynner Foundation of Poetry) ساخته شده است. شاعرِ جان مشتمل است بر خلاصهاي از زندگاني مولانا، همراه با مصاحبهها و شعرخوانيهاي كالْمَن بارْكس و رابرت بلاي، گورو ديپك چوپْرا و هيوستِن اسميت (Huston Smith) كه محقق اديان است. حمزهالدين و جايْاوتال (Jai Uttal) موسيقي متن اين فيلم را ساختهاند.
خشايار درويش، متولد 1345ش / 1966م، ايراني زادهي ساكن واشنگتن دي.سي.، فيلمساز شركت برنامهسازي وَكِن فيلمز (Wakan Filsm) ، كه شركت سازندهي برنامه براي تلويزيون غيرتجاري آمريكاست، به سبب ساختن فيلم مستند والس شاهين سياه: افسانههايي از شهر دامنهي كوهِ سنگي، جوايزي را نصيب خود ساخت:
(Black Hawk Waltz: Tales of a Rocky Mountain Town)
خشايار درويش دربارهي ايرانيان ساكن آمريكا فيلمنامهاي نوشته كه عنوان اوليهاش وداع با مولانا (Farewell to Rumi) است. او همچنين فيلمنامهاي دارد براي تهيهي فيلمي مستند دربارهي سرگذشت زندگي مولانا و براي آغاز فيلمبرداري آن سخت در جستجوي تأمين كنندهي هزينههاي مالي آن است.
بيل وايولا (Bill Viola) متولد 1951م، اهل كاليفرنيا و سازندهي برنامههاي ويدئويي، از سالهاي دههي 1970م به بعد اشعار مولانا را اغلب در نشريهها، يادداشتها، مصاحبهها و كتابهاي خود نقل كرده و آنها را با كار و فلسفهي خود درآميخته است، اما منابع ترجمههايي را كه استفاده ميكند آشكار نميسازد. وايولا شعر مولانا را صرفاً به قصد تزيين به كار نميبرد، بلكه چنان كه در كتاب دلايل درِ خانهي خالي كوفتن به صورت مستند آمده است، شعر مولانا اساس انديشههاي خاسته از صور ذهني وايولا را تشكيل ميدهد:
Reasons for Knocking at an Empty House (Cambridge, MA: MIT Press, 1955).
اين كتاب نوشتههاي يكسالهي وايولا از 1973 تا 1974م است كه سال گراميداشت بينالمللي مولانا نام گرفته بود. نوار ويدئويي برون از سلسله (Outside the Lines) كه بيل فِرگوسِن آن را براي بخشي از سلسله برنامههاي تداوم ديدار تهيه كرد، زمينهي كار وايولا را فراهم ميآورد:
Bill Ferguson, Persistence of Vision (Los Angeles: Voyager, 1989).
برنامههاي وايولا كه نوعي كار هنري با استفاده از مفاهيم ذهني است و نوار ويدئويي به طريقي نقش عمده را در آن بازي ميكند، در سراسر اروپا و آمريكا با تحسين بسيار روبهرو شده است. وايولا در سال 1995م براي شركت در چهل و ششمين فستيوال دو سالانهي ونيز از آمريكا انتخاب شد و برنامهي پنج قسمتي او به نام رازهاي مدفون (Bill Viola: Burried Secrets) ، كه بعد در آريزونا و بُستون براي مردم آمريكا به نمايش درآمد، عبارت است از نواري ويدئويي كه چهرهي ده نفر را به صورتي نشان ميدهد كه دهان همهشان را با دهانبند بستهاند، و با اين حال دربارهي زندگي خود سخن ميگويند. شايد آدمي اين صحنه را، كه وايولا به الهام خود از مولانا نسبت ميدهد، تفسيري درك كند كمابيش غريب از واژهي «خاموش» در غزليات مولانا.
Charles Gandee, "Life After Venice,"Vogue, 186 [April, 1996]: 166.
با آثار ويدئويي وايولا ميتوان از طريق آدرس اينترنتي زير آشنا شد: www.billviola.com
پانوشت
1. دين لوييس، مولانا، ترجمه لاهوتي، تهران، نامك، 1385، صص 850-849.
کد مطلب: 696
