معناکاوی در داستان پرندگان به روایت ابن سینا، غزالی و عطار

دکتر ویدا احمدی در راستای کاوش در معنا و نماد سه روایت از داستان پرندگان که توسط ابن سینا، غزالی و عطار نیشابوری سروده شده است، اثری ارزنده را تحت نام «رویا بنیان بیدار» روانه بازار کرده است. نویسنده در مقدمه اثر خود، به نکات جالب توجهی اشاره نموده است که به برخی از آنها اشاره می کنیم:

1. نویسنده مشخصاً در این کتاب به بررسی روانکاوانه ی زبان و معنا در سه روایت از داستان پرندگان به قلم ابن سینا (با ترجمه فارسی شهاب الدین سهروردی شیخ اشراق) محمد غزالی (با ترجمه فارسی احمد غزالی برادر کوچکتر) و عطار نیشابوری پرداخته است و آنچه که بیش از همه به من مجال این پژوهش را داده است، زبان نمادین و چند لایه ی این روایت هاست و نیز در این بررسی آنچه که برایم مهمترین معیار بوده است «داستان بودن» این سه اثر هنری است و فارسی یا عربی بودن، متن اصلی یا برگردان متن اصلی بودن و همچنین شعر یا نثر بودن، عوامل مطمح نظری نبوده اند. بدین ترتیب این روایات، رؤیای بیداری آفرینشگران خود هستند که دانش روانکاوی می¬تواند مخاطب مشتاق پژوهشگر را در بررسی و کشف لایه های ژرفتر شخصیت این روایتگران یاری دهد. هرچند آنچه که در تذکره ها و کتابهای تاریخ ادبیات درباره¬ی زندگی شناسنامه ای و تاریخ و جغرافیای خاصی که این مردان بزرگ در آن زیسته اند بسیار سخن به میان آمده است اما توجه داشته باشیم که شناسنامه ی حقیقی ابن سینا، غزالی و عطار نه فقط اینها که در اصل همین آثار ارزشمندند. آنچه حقیقت ابن سینا را می نمایاند (البته ابن سینای پس از تحول و نه ابن سینای کاملاً فیلسوف و عقل گرای دوره ی اول) نه فقط این است که او مردی از دیار بخارا و صاحب قانون و شفاست اگرچه امروزه این دو کتاب بسیار مهم و ارزشمند در دانشگاههای معتبر دنیا تدریس می شود اما چه خوب است که در کنار آن، داستان پرندگان ابن سینا که در حقیقت داستان واقعی پرواز و سیر استکمالی خود اوست هم شناخته شود تا جهانیان بدانند مرد بزرگی که قانون و شفا را نوشته است خود چگونه زندگی کرده و اساساً نگرش او درباره زندگی چگونه بوده است، نگرشی که بوعلی خود تجلی آن است.
2. این مهم درباره ی محمد غزالی و عطار و حتی برگردانندگان آثار بوعلی و محمدغزالی یعنی سهروردی و احمد غزالی نیز صادق است زیرا اینکه آنها از میان جمع کثیری از بزرگان فرهنگ و ادب فارسی به ترجمه ی این دو اثر پرداخته اند نشان از اهلیت ایشان در باور به چنین مضامینی است که برای فهم آنها تنها یک راه وجود دارد: انفاق خویش. شناسنامه غزالی و عطار، رساله الطیور و منطق الطیر است و این همان رؤیای بیداری است که آن را دیدند و زندگیش کردند. همچنانکه دیدن پرنده  در رؤیا (هنگام خواب) نشانگر شخصیت خود رؤیابین است آن طور که در فرهنگ نمادها و تحقیقات روانکاوانه¬ی یونگ آمده است، پرندگان در این سه روایت همان خویشتن راستین ابن سینا، محمد غزالی و عطارند که با آغاز حرکتی مؤمنانه و شجاعانه در قالب سفری پرمخاطره و رنجناک اما از سر عشق، از ظلمت به سوی نور، هویت طلایی بالقوه ی خود را به فعلیت و شکوفایی می رسانند. اما این رؤیا نه دیگر هنگام خواب بلکه هنگام بیداری رخ داده است و در حقیقت رؤیایی است که سراسر زندگی ارزشمند این مردان بزرگ، تحقق پویای آن است.
3.ویدا احمدی چنین می افزاید: هدف مهم دیگری که از این پژوهش مدنظر داشتیم، طرح آراء برخی محققان معاصر و گذشتگان در حوزه ی علمی ادبیات روانکاوی در تحلیل و بررسی زبان و معنای داستان است، که از سنخ علمهایی است که به تعبیر عارفان مسلمان، به ساحت علم بیاض تعلق دارد و مصداق این حدیث شریف است که: «العلم نور یقذفه الله فی قلب من یشاء»، اما کوششهای محققان عصر حاضر بر آن بوده است تا وجه دیگری را نیز برای این به اصطلاح دانش هنرمندانه بیابند زیرا نگاه علمی به آن وجه ادبیات که قابلیت و جای چنین نگاهی را داراست، اگر نگوییم ضروری ترین اما یکی از نیازهای اساسی روزگار ما در عرصه پژوهشهای ادبی است.
4. در راستای چنین ضرورتی در این کتاب، کوشیده ایم تا با طرح نظریات معاصران در حوزه ی ادبیات، نقد ادبی و نیز روانکاوی و طرح نمودارهای گوناگون و نشان دادن قواعد حاکم بر زبان و عناصر اصلی داستان در سه روایت مطمح نظر از داستان پرندگان، دو نکته ی مهم را نشان دهیم:
الف- نخستین این کار بنای پلی است میان آنچه که دیروز آفریده شده است و آنچه که امروز اندیشیده شده است. یافتن مشترکاتی میان آن دیروز و این امروز که بسیار با اهمیت و اساسی هستند.
ب- دیگر اینکه از طرح دیدگاههای معاصران در حوزه های مختلف، در نقد و بررسی سه روایت داستان پرندگان، هرگز هدف تحمیل و یا حتی همسان انگاری این دیدگاهها به یا با آنچه که در زبان و معنای این داستانها وجود دارد نبوده بلکه هدف نشان دادن ویژگیهای ممتاز و گسترا و ژرفای زبانی و معنایی در این آثار بوده است تا نشان دهیم بی تردید این روایات هنوز هم برای جهان معاصر در محل تحقیق، آموختن و عمل کردن است و زمان هرگز نتوانسته است غبار کهنگی بر آنها بپاشد و این داستانها تا همیشه پویا و تازه می مانند اما هز زمان به گونه ای
بررسی و نشان دادن سیر تحولی زبان در داستان پرندگان از روایت: فلسفی صرف، فلسفی – عرفانی و بالاخره عرفانی صرف.
و تحلیل نمادها و به تبع روانکاوی آنها از طریق نشان دادن گذار از عینیت به ذهنیت سومین هدف مهم نویسنده بوده است. با بررسی این سیر تحولی زبانی و نحوه ی نگرش گوناگون آفرینشگران داستان پرندگان درمی یابیم که زبان داستان ابن سینا و ترجمه سهروردی از آن گرایش بسیاری به عینیت دارد بدین معنا که عناصر داستان عناصری کاملاً محسوس و ملموسند و این امر هم در ساحت زبان و هم معنا صادق است زیرا بنای فیلسوفانه در داستان ابن سینا چنین اقتضایی دارد که ابزار بیان واقعیات ملموس باشد البته عینیت در زبان فیلسوف هرگز به معنای ساده انگاری و سطحی نگری نیست بلکه بدان معناست که او بیشتر با واقعیت سروکار دارد هرچند این واقعیت برای ابن سینا هم نماد است ولی نمادی با مفهومی ملموس است. فیلسوف با محسوس و آنچه با چشم سر می توان دید سروکار دارد و ذهن او و سازکار آن بیشتر بر پایه چنین مواردی است تا امور پوشیده و پنهان و رمزواره که ابزار کار عارف است. این مهم بیشتر از طریق نمودارهای متعدد در این کتاب نمایانده شده است.
لازم به ذکر است که کتاب «رویا بنیان بیدار» را انتشارات سنبله در 190 صفحه به قیمت 2200 تومان چاپ و منتشر نموده است.

کد مطلب: 877