20-سنت تحليلي : استقرا گرایی میل و دیدگاه مخالف هیول

 • جان استوارت میل که بود؟
1- جان استوارت میل (1873-1806) تحت نظر پدرش، جیمز میل که اقتصاددان،مورخ و فیلسوفی برجسته و مبرّز بود، به تحصیل پرداخت. این تعلیمات، حوزه وسیعی را، از ادبیات یونان- که فراگیری آن را از سه سالگی آغاز کرد- تا روانشناسی و نظریه اقتصادی، دربر می گرفت. استوارت میل با کمپانی هند شرقی همکاری کرد و در 1865 به نمایندگی مجلس برگزیده شد و در آنجا به دفاع از حقوق زنان و اصلاحات ارضی در ایرلند اقدام ورزید. او کتابها و مقالات متعددی در دفاع از فلسفه اصالت نفع (سودانگاری) انتشار داد.
• استقراء گرایی میل چه بود؟
2- اصالت استقراء دیدگاهی است که در آن بر اهمیت استدلالات استقرائی در پیشبرد علم تاکید می-شود. این دیدگاه در عامترین صورت خود، نظری است درباره ظرف و زمینه اکتشاف [قوانین و نظریه های علمی] و نیز ظرف و زمینه موجه ساختن [قوانین و نظریه های علمی]. با توجه به ظرف اکتشاف، اعتقاد اصحاب اصالت استقراء این است که پژوهش علمی عبارت است از تعمیم استقرائی نتایج مشاهدات و آزمایشها. و با توجه به ظرف موجه سازی، رأی اصحاب اصالت تجربه این است که یک قانون یا نظریه علمی تنها هنگامی موجه به شمار می آید که شواهد موافق آن با الگوی استدلال استقرائی مطابق نمایند.
فلسفه علم جان استوارت میل، نمونه ای از ایندیدگاه قائل به اصالت استقراء است. میل هم در مورد اکتشاف قوانین علمی، و هم در باب موجه ساختن این قوانین، ادعاهای گزافی را راجع به نقش استدلالات استقرایی مطرح ساخت.
میل یکی از موثرترین مبلغان روشهای استقرائی بود که از سوی کسانی نظیر دونس اسکاتس، اکام، هیوم و هرشل، مورد بحث و بررسی قرار گرفته بود. او در این کار تا آن حد اصرار ورزید که این روشها به نام خود وی، به «روشهای [استقرائی] میل» در پژوهش تجربی، شهرت یافت. میل بر اهیمت این روشها در اکتشاف قوانین علمی تاکید می ورزید. در واقع، میل در جریان مباحثه ای با هیول تا آنجا پیش رفت که مدعی شد هر قانون علی که علم بدان دست یافته، «به وسیله شیوه هایی که قابل تحویل به یکی از این روشهاست، کشف شده است».
• علیت چندگانه میل و روش فرضیه ای- قیاسی هیول چه می گویند؟
3- در مطالعات تاریخی مربوط به فلسفه

	میل اعتقاد داشت که تحقیق تجربی کامل [فرضیه ها] گاهی اوقات در علم، حاصل می شود. لیکن در این مورد فقط یک نمونه ذکر کرد- یعنی فرضیه نیوتن درباره یک نیروی جذب به مرکز که با معکوس مجذور فاصله میان خورشید و سیارات متناسب است

علم معمول چنین است که نظریات میل و هیول را در مقابل هم قرار می دهند. از میل اغلب به این عنوان یاد می شود که فراگرد اکتشاف علمی را با کاربرد استدلالات استقرائی یکسان می دانسته است، در حالی که درباره هیول گفته می شود که وی به اکتشاف علمی به چشم ابداع دلخواه و آزاد فرضیه ها می نگریسته است.
تردیدی نیست که میل برای روشهای استقرائی خود دعاوی گزافی را مطرح کرد. یقیناً این روشها تنها ابزار اکتشاف در علم به حساب نمی آیند. اما علیرغم اظهارات که ولی در این زمینه بر ضد هیول مطرح ساخت، خود به وضوح از ارزش فرضیه سازی در علم آگاه بود. مایه تاسف است که نویسندگان بعدی در مورد ادعاهای عجولانه و نامحتاطانه ای که میل در مباحثاتش با هیول مطرح کرده بود، مبالغه نموده اند.
مثلاً در بحثی راجع به علیت چندگانه، میل دامنه کاربرد روشهای استقرائی خود را به میزان زیادی محدود ساخت. علیت چندگانه به مواردی اطلاق می شود که در آنها بیش از یک علت در ایجاد یک معلول دخالت می کند. میل موارد علیت چندگانه را به دو طبقه تقسیم کرد: مواردی که در آنها علتهای مختلف به ایجاد معلولهای جدا و مستقل خود ادامه می دهند، و مواردی که در آن به عوض معلولهایی که می توانست جداگانه به وجود آید، یک معلول وجود دارد.
• روش قیاسی میل چیست؟
4- میل گفت که روشهای استقرائی او در مواردی که پای «ترکیب علل» در کار است مفید نیست- یعنی نمی توان به نحو استقرائی از این آگاهی که معلول برآیندی رخ داده است، به معرفت درباره علل مولقه آن نائل شد، و به این دلیل توصیه کرد که در تحقیق درباره علیت مرکب، یک «روش قیاسی» به کار گرفته شود.
میل نکات مهم یک روش قیاسی سه مرحله ای را مشخص ساخت:
1- صورت بندی مجموعه ای از قوانین؛
2- استنتاج حکمی درباره معلول برآیند از روی ترکیب خاصی از این قوانین؛
3- تحقیق تجربی نتیجه به دست آمده.
میل ترجیح می داد که هر یک از قوانین مورد نظر، با بررسی علت مربوط به آن که به نحو مستقل عمل می کند، به نحو استقرایی استنتاج شود، اما استفاده از فرضیه هایی را که از پدیدارها استقراء نشده اند نیز مجاز می-داشت. [به زغم او] فرضیه ها عبارت اند از فرضهایی درباره علل، که ممکن است به وسیله یک دانشمند، در مواردی مطرح شوند که استنتاج استقاریی قوانین مستقل، عملی نیست.
میل در این مورد با هیول هم عقیده بود که اگر نتایج قیاسی فرضیه ها با مشاهدات در توافق باشد، استفاده از آنها مجاز است. لکن شرایط سختی برای تحقیق تجربی کامل فرضیه ها قائل شد. او از یک فرضیه که مورد تحقیق تجربی قرار گرفته انتظار داشت که نه فقط نتایج قیاسی حاصل از آن با مشاهدات موافق باشد، بلکه در عین حال واقعیاتی که می باید تبیین شوند، از هیچ فرضیه

	میل، به گونه ای سازگار با شرایط سختی که برای مفهوم تحقیق تجربی قائل بود، نسبت به نظریه های زمان خود نیز به نحو قابل تحسینی طرز تلقی روشن اندیشانه ای داشت.

دیگری نتیجه نشوند. میل معتقد بود که تحقیق تجربی یک فرضیه به طور کامل مستلزم طرد همه فرضیه های رقیب است.
میل اعتقاد داشت که تحقیق تجربی کامل [فرضیه ها] گاهی اوقات در علم، حاصل می شود. لیکن در این مورد فقط یک نمونه ذکر کرد- یعنی فرضیه نیوتن درباره یک نیروی جذب به مرکز که با معکوس مجذور فاصله میان خورشید و سیارات متناسب است. میل مدعی شد که نیوتن نه فقط نشان داده که نتایج قیاسی حاصل از این فرضیه بامشاهدات موافق است بلکه همچنین نشان داده است هیچ قانون دیگری درباره نیروها نمی تواند این حرکات را تبیین کند. اما نه میل و نه نیوتن دلیلی اقامه نکردند که بجز فرضیه های رقیبی که آن دو مورد مطالعه قرار داده اند، نمی توان فرضیه دیگری برای تبیین حرکات سیارات ارائه کرد.
میل معتقد بود که فرضیه نیوتن، موردی از علیت چندگانه است که در آن تحقیق تجربی کامل صورت گرفته است. با این حال او از دشواری طرف فرضیه های رقیب به خوبی آگاه بود و از این رو در سایر موارد نسبت به ارزشیابی شأن فرضیه ها و نظریه ها بسیار محتاط بود. برای نمونه او بر آن بود که گرچه نظریه موجی یانگ و فرنل نتایج قیاسی تایید شده متعددی دارد، معهذا چنین تاییدهای تجربی به منزله تحقیق تجربی نیست. میل اظهار نظر کرد که ممکن است زمانی در آینده، نظریه ای صورت بندی شود که نه تنها پدیدارهایی را که در زمان خود او به وسیله نظریه موجبی تبیین می شود، بلکه همچنین پدیدارهای جذب و صدور نور را که این نظریه از تبیین آن عاجز است، تبیین کند. میل، به گونه ای سازگار با شرایط سختی که برای مفهوم تحقیق تجربی قائل بود، نسبت به نظریه های زمان خود نیز به نحو قابل تحسینی طرز تلقی روشن اندیشانه ای داشت.
میل برای روش قیاسی، نقش بسیار مهمی را در اکتشاف علمی قائل شد. او اعلام داشت که: «برجسته-ترین پیروزیهای ذهن و اندیشه بشری در پژوهش طبیعت وامدار [این روش] است. ما همه نظریه هایی را که به وسیله آنها پدیدارهای گسترده و پیچیده، تحت چند قانون ساده قرار گرفتند [و رازشان گشوده شد] مدیون این روش هستیم- قانونهایی که اگر به عنوان قوانین آن پدیدارهای عظیم در نظر گرفته می شدند، محال بود که به وسیله مطالعه مستقیم خود آنها، آشکار و مکشوف شوند.»
در این مورد میل و هیول هم عقیده بودند. هر دور آنها باور داشتند که تالیف عظیم نیوتنی محصول یک روش استقرائی- قاسی بوده است. اگر چنین باشد، می توان نتیجه گرفت که میل درباره زمینه اکتشاف علمی، از یک موضع منحصراً استقرائی دفاع نکرد(1). 
پي نوشت ها :
1- جان لازي ، درآمدي تاريخي به فلسفه علم ، ترجمه علي پايا ، تهران ، سمت ،1377، ص ص175- 206 .

کد مطلب: 1395