تجرد نفس در فلسفه ملاصدرا و مقایسه آن با آراء ابن سینا

یزدانی ، عباس ؛ تجرد نفس در فلسفه ملاصدرا و مقایسه آن با آراء ابن سینا ؛ راهنما : احمد بهشتی ؛ مشاور : غلامحسین ابراهیمی دینانی ؛ تاریخ دفاع : 23/12/78 ؛ 336 ص .
کلید واژه ها : نفس ، تجرد نفس ، جوهر نفس ، مغایرت نفس و بدن ، حدوث نفس ، ادراکات نفس ، تجرد خیال ؛ فلسفه ی ملاصدرا ، آراء ابن سینا .
چکیده
یکی از پرسشهای اساسی که همواره در طول تاریخ بشر ذهن کنجکاو و حقیقت جوی انسان را به خود مشغول می داشته است ، پرسش از « حقیقت انسان و پایان او » است .
آیا انسان موجودی است تک ساحتی که تمام حقیقت او ، به همین بدن عنصری و مادی محدود می گردد ؟ و با فرا رسیدن مرگ ، متلاشی گشته و برای همیشه نابود خواهد شد ؟ و یا موجودی است چندساحتی و ورای این بدن مادی ، حقیقتی مجرد و غیر مادی بنام « روح » یا « نفس » وجود دارد؟
و نه تنها با فرا رسیدن مرگ متلاشی و نابود نشده ، بلکه دارای ابدیت و حیات جاوید خواهد بود ؟ فلاسفة اسلامی ، چنین حقیقت مجرد و غیر مادی بنام نفس را با براهین عقلی برای انسان اثبات نموده اند و آن را مبدأ همه افعال انسان اعم از حرکات و ادراکات بشمار آورده اند .
اما سؤال مهم دیگری در اینجا رخ می نماید که محدوده و گسترة « تجرد نفس » تا چه حد است؟
با توجه به اینکه نفس انسان ، دارای قوای ادراکی متعددی است که عبارتند از : ادراک حسی ، خیالی ، وهمی و عقلی ، نفس در کدامیک از این ادراکات دارای تجرد است ؟
در این نوشتار بعد از اثبات « وجود نفس » و پرداختن به پیشینة بحث و بعد از اثبات جوهریت نفس و نیز مغایرت آن با بدن و بعد از روشن نمودن نحوة وجود نفس و اثبات نظریه « جسمانیه الحدوث و روحانیه البقاء » به تجرد نفس پرداخته شد و معلوم گردید که در اصل تجرد نفس ، بین شیخ الرئیس و صدرالمتألهین اختلاف نظری وجود ندارد ، بلکه اختلاف این دو فیلسوف نامدار اسلامی در این است که نفس در کدامیک از ادراکات خود دارای تجرد است ؟
این اختلاف بر می گردد به مبنای آن دو اندیشمند در حقیقت ادراک و کیفیت حصول ادراک برای انسان . ابن سینا ، ادراک را عبارت از تجرید صور اشیاء می داند ، لذا صور در نفس را صور انتزاعی می داند . ولی ملاصدرا معتقد است نفس ، صور اشیاء را انشاء و ابداع می کند نه اینکه آن را از اشیاء انتزاع نماید .
صدرالمتألهین گرچه به تعدد قوای ادراکی ولی مدرک حقیقی را « نفس » می داند ، بنابراین طبق مبنای او ، ادراکات جزئی هم توسط نفس صورت می پذیرد .
ولی شیخ الرئیس معتقد است ادراکات جزئی توسط نفس نیست بلکه از طریق قوای جسمانی و مادی است .
و براساس همین مبنا ، اختلاف نظر این دو فیلسوف در تجرد نفس بصورت جدی و عمیق نمایان میگردد .
ابن سینا ، با توجه به این مبنا که مدرک جزئیات را ، قوای جسمانی و مادی می داند نه نفس ، تجرد خیال را مورد انکار قرار داده است . و در آثار فلسفی خود از جمله « شفاء » دلایلی بر نفی «تجرد خیال » اقامه نموده است که یکی از برجستگی های این فیلسوف ، اثبات تجرد خیال محسوب میگردد .
وی در بحث معاد ، ادعای روحانی و جسمانی بودن معاد را می نماید و می گوید تا کنون کسی دلیل و برهان عقلی بر این ادعا اقامه نکرده است و سپس خود را از طریق تجرد خیال ، « معاد جسمانی » را اثبات عقلی می کند . و می دانیم که شیخ الرئیس با همه نبوغ فلسفی اش ، نتوانست معاد جسمانی را اثبات عقلی نماید و لذا در « الهیات شفاء » تعبداً آن را پذیرفت ، بنابراین اثبات معاد جسمانی از طریق « تجرد خیال » یکی دیگر از ویژگی های حکیم ملاصدرا می باشد .

کد مطلب: 1224