بسیط الحقیقه از دیدگاه ملاصدرا و منادشناسی لایبنیتس

زکوی ، علی اصغر ؛ بسیط الحقیقه از دیدگاه ملاصدرا و منادشناسی لایبنیتس ؛ راهنما : غلامحسین ابراهیمی دینانی ؛ مشاور : رضا داوری ؛ تاریخ دفاع : 09/12/80 ؛ 368 ص .
کلید واژه ها : منادشناسی ، جوهر فرد بسیط ، فعل محض ، ترکیب ، وحدت ، عدم تناهی ، کلیت و جامعیت ، ماده ، جوهر .
چکیده
قواعد کلی در هر سیستم فلسفی از همان نقش کلیدی هستند که فرمول های فیزیک در علم فیزیک و قواعد فقهی در علم فقه . قاعدة فلسفی " بسیط الحقیقه کل الاشیاء و لیس بشیء منها " از جایگاه بلندی در تفکر صدرایی برخوردار است . بر اساس قاعده یاد شده ، بسیط حقیقی که از هر نوع ترکیبی مبراست ، همة کمالات وجودی همة اشیاء را داراست و از نقائص و محدودیت های آنها مبراست . اگر چه مفاد این قاعده از گذشته مورد عنایت عرفای اسلامی بوده است اما بی تردید تبیین ، تحدید و تثبیت آن به عنوان یک قاعده مستقل فلسفی ، از ابتکارات حکیم فرزانه صدرالمتألهین شیرازی ( 1557-1642 م / 975-1050ه ) بوده است.
در مغرب زمین مفهوم بساطت " در قرن هفدهم مورد عنایت قرار گرفته است و فیلسوف آلمانی پیرو دکارت ، یعنی لایب نیتز ( 1646-1746م ) از آن به صورت بسیار گسترده ای بهره جست . وی عناصر نهائی اشیاء را " جوهر فرد بسیط " منادها – دانست . منادها بر حسب درجات مختلف ادراک ، سلسله مراتبی از هستی را می سازند که در رأس آنها مناد نخستین خداوند قرار دارد که بسیط الحقیقه و فعل محض است . سوال تحقیق این است که چه شباهت ها یا تفاوت هایی میان بسیط الحقیقه صدرایی و میان منادشناسی لایبنیتس وجود دارد و آنها با کدام مبانی به چه نتایج مشترک یا متفاوتی دست یافته اند .
با یک بررسی همه جانبه به این نتیجه رسیدیم که وجود برخی مبانی مشترک میان این دو فیلسوف ، نتایج مشابهی را در پی داشته است . از دیدگاه هر دوی آنها ، حرکت ، تحول و فعالیت در ذات جوهر جریان دارد . موجودات سلسله مراتبی از هستی را تشکیل می دهند که متناظر با مراتب ادراک آنهاست . علم و ادراک از دیدگاه آنها جلوه و شأنی از وجود است . به دلیل تلازمی که میان مفهوم بساطت و میان مفاهیمی همچون ترکیب ، وحدت ، عدم تناهی ، کلیت و جامعیت برقرار است ، هر بسیط الحقیقه ای جام جهان نماست و بسیط الحقیقه که عالیترین مصداق از نظر هر دو فیلسوف خداست ، کل اشیاء هم بازنما کننده همه موجودات و هم واجد همه کمالات آنهاست . خداوند جام جهان نماست و جهان نیر خدا نماست .زیرا ملاصدرا نیز جهان را مجلی و مرای حق تعالی دانسته است . با وجود این قبیل قاربتها در مبانی و نتایج ، ریشه برخی تفاوت ها را باید در اختلاف میان دو بستر فکری – فرهنگی و دو عالم متفاوتی جستجو کرد که این دو فیلسوف به آن تعلق داشته اند .
گرچه در میان اندیشه های لایب نیتز ، موارد نسبتاً ماندگاری از قبیل تفکیک حقایق عقل از حقایق واقع ، و مفهوم نیرو به عنوان ذات ماده و جوهر – که امروزه به انرژی تعبیر می شود به چشم می خورد اما منادشناسی او در مغرب زمین رو به افول گذاشت . در حالیکه مبانی ، آراء و قواعد صدرایی از جمله بسیط الحقیقه همواره مورد عنایت اغلب حکیمان مسلمان تا عصر حاضر بوده و اصولاً حکمت صدرایی هنوز هم پویائی خویش را مرهون نبوغ کم نظیر آن حکیم فرزانه است . اگر چه نقد و بررسی آراء هر متفکری همواره برای اندیشمندان بعدی ممکن و مفید خواهد بود .

کد مطلب: 1233